Poczucie własnej wartości (PWV) jest fundamentem zdrowego i satysfakcjonującego życia. Jednak w dzisiejszym świecie, pełnym porównań i surowej oceny, często ulega ono erozji. W głębokiej rozmowie z psychologiem Dawidem Straszakiem, dr Ewa Woydyłło Osiatyńska – psycholog i terapeutka uzależnień – dzieli się wiedzą o tym, czym jest zdrowe PWV, jak jest niszczone w procesie wychowania i co możemy zrobić, aby je odbudować jako dorośli.
Czym właściwie jest poczucie własnej wartości?
Dr Woydyłło Osiatyńska definiuje zdrowe poczucie własnej wartości w prosty sposób: to przyjemność w myśleniu o sobie, lubienie i akceptowanie siebie takim, jakim się jest. O stanie naszej samooceny może świadczyć kilka pytań:
-
Czy zamieniłbyś/zamieniłabyś swoje życie na jakieś inne?
-
Czy rozpamiętujesz porażki i wady częściej niż sukcesy?
Zbyt surowy, okrutny i krytyczny stosunek do siebie, często wyniesiony z domu lub szkoły, jest główną przeszkodą w budowaniu PWV.
Pułapka porównywania i krytyki
Kultura i system szkolny często sprzyjają ciągłemu doszukiwaniu się błędów, co prowadzi do przekonania, że trzeba koncentrować się na tym, co robimy źle. Jednocześnie, jedną z najbardziej szkodliwych metod wychowawczych jest porównywanie dziecka do innych.
„Pomarańcza nie może być taka jak banan. A my porównujemy dwie osoby, a każdy człowiek jest inny.”
Zamiast porównywać się do Józia czy Zosi, należy porównywać się do siebie z przeszłości, doceniając własny włożony wysiłek i postęp.
Budowanie wartości: chwalenie wysiłku, nie tylko talentu
Podstawą budowania PWV, zwłaszcza u dzieci, jest pozytywne wzmacnianie i informacja zwrotna (feedback). Kluczowe zasady:
-
Chwal wysiłek i pracę: Zamiast zachwycać się wrodzonymi cechami („Masz piękne oczy”), należy doceniać wkład pracy i wytrwałość w konkretne czynności, np. „O, jak pięknie i czysto umyłeś rączki!”
-
Doceniaj koncentrację, wytrwałość i dotrzymywanie słowa: To są uniwersalne umiejętności, na które każdy ma wpływ, niezależnie od talentu.
-
Uczcij radość z sukcesu: Nawet najmniejszy sukces, jak dopasowanie klocka, powinien spotkać się z entuzjastyczną reakcją, która buduje w dziecku poczucie, że to, co robi, jest warte uwagi.
Kiedy odpowiedzialność przechodzi w twoje ręce?
Niezależnie od trudnego dzieciństwa, krytyki i braku wsparcia w latach formatywnych, w pewnym momencie życia (około 18-25 lat) pełna odpowiedzialność za swoje życie przechodzi na dorosłą osobę.
„To co ty teraz z tym zrobisz, zależy tylko i wyłącznie od ciebie.”
Jeżeli czujemy się pogubieni lub mamy niskie PWV, nie musimy od razu iść na terapię (która jest leczeniem zaburzeń). Dorośli mogą czerpać siłę i inspirację z wielu źródeł:
-
Zaprzyjaźnione osoby: Otwarta rozmowa z przyjacielem, który pomoże nam zobaczyć problem z innej perspektywy.
-
Literatura i media: Wiedza o PWV jest szeroko dostępna w książkach, artykułach i Internecie.
-
Samodzielna decyzja o zmianie: Można zanegować wszystko, co negatywnego usłyszeliśmy w dzieciństwie i zacząć budować nowy system przekonań.
Prawdziwa odpowiedzialność: zadośćuczynienie zamiast przepraszam
Ważnym, zaskakującym aspektem, który porusza dr Woydyłło Osiatyńska, jest niewystarczalność słowa „przepraszam”. Przeprosiny często bywają dla osoby je wypowiadającej sposobem na szybkie uwolnienie się od poczucia winy, bez naprawienia szkody.
„Przepraszam, to ja robię dla siebie. Jak ja powiem 'Przepraszam’, to jestem w porządku, bo przecież przeprosiłam.”
W relacjach, a nawet w systemach prawnych (sprawiedliwość naprawcza), kluczowe jest zadośćuczynienie – naprawienie błędu, skompensowanie krzywdy, wzięcie odpowiedzialności poprzez konkretne działanie.
Poczucie wartości a uzależnienia
Wszystkie osoby trafiające na terapię uzależnień mają w danym momencie niskie poczucie wartości. Uzależnienie często jest formą samoleczenia lęków, kompleksów i braku pewności siebie.
Alkohol i inne używki stają się oszustem, który daje złudne, subiektywne poczucie siły, swobody czy humoru. To, co czujemy „na rauszu”, jest często tym, czym chcielibyśmy być na trzeźwo, ale brak zdrowego PWV to uniemożliwia. Terapia uzależnień uczy m.in. jak na trzeźwo osiągnąć te stany i jak wziąć odpowiedzialność za swój obecny wybór (życie „tylko dziś” w trzeźwości).
Podsumowanie
Zdrowe poczucie własnej wartości to samo-akceptacja i wyrozumiałość wobec siebie, które pozwalają na wyrozumiałość wobec innych. To nie jest wynoszenie się ani arogancja, lecz stabilny grunt, na którym możemy budować swoje życie, będąc w stanie przyznać się do błędu, naprawić go i iść dalej. Pamiętaj, że masz prawo się pomylić, ale masz też obowiązek to wynagrodzić i to jest wyłącznie Twoje zadanie.